Przestępstwa w sferze ubezpieczeniowej nie są niestety jednorodne, choć największą rolę przypisuje się czynom polegającym na wyłudzaniu odszkodowań. Potwierdza to polskie prawo karne, w którym do najważniejszych przestępstw gospodarczych ujętych w kodeksie karnym, zalicza się oszustwa ubezpieczeniowe (art. 298 k.k.), gdy inne występki naruszające funkcjonowanie rynku ubezpieczeń, umieszczone są w ustawie o działalności ubezpieczeniowej[1]. W art. 298 k.k. ustawodawca dokonał kryminalizacji zachowań stanowiących swoiste przygotowanie do właściwego wyłudzenia odszkodowania, a tym samym osiągnięcia przez sprawcę korzyści majątkowej poprzez rozporządzenie majątkiem przez zakład ubezpieczeń[2]. Ustawodawca objął ochroną ubezpieczenia społeczne i gospodarcze, przymusowe lub dobrowolne, zawierana przez osoby fizyczne lub prawne[3]. Uprzednie zawarcie umowy ubezpieczenia jest koniecznym warunkiem do pociągnięcia sprawcy do odpowiedzialności karnej za dokonanie oszustwa asekuracyjnego. Art. 298 k.k. dotyczy ubezpieczeń majątkowych[4], a nie osobowych, gdyż wynika to z faktu, że instytucja odszkodowania odnosi się wyłącznie do tej pierwszej grupy ubezpieczeń. Przepisy omawianego przestępstwa oszustwa ubezpieczeniowego nie odnoszą się do wypłaconego odszkodowania z Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego w zakresie, w którym ich podstawą nie jest umowa ubezpieczenia[5]. Odszkodowanie wypłacane jest przez UFG w przypadku braku obowiązkowych ubezpieczeń OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, czy też rolników prowadzących gospodarstwo rolne. Przestępstwo oszustwa ubezpieczeniowego jest przestępstwem materialnym, gdyż skutek polega na sprowadzeniu zdarzenia dającego podstawę do wypłaty odszkodowania. Dla istnienia tego przestępstwa nie jest ważny fakt dokonania wypłaty odszkodowania, czy też fakt wystąpienia z żądaniem wypłaty jego. Jego koncepcja zbliżona jest do przestępstwa z art. 286 k.k., dlatego też Kodeks karny różnicuje sankcje za oba te przestępstwa. Oszustwo ubezpieczeniowe jest przestępstwem powszechnym, związku z tym podmiotem może być każda osoba podlegająca odpowiedzialności karnej. Sprawca nie musi być w jakikolwiek sposób związany z umową ubezpieczeniową, na podstawie której wypłacane jest odszkodowanie[6].

Opisana wcześniej problematyka przedmiotu ochrony definiuje, że nie jest ważne kto odniósł korzyść z wypłaty odszkodowania, lecz samo jej wypłacenie niesłusznego odszkodowania. Przestępstwo oszustwa ubezpieczeniowego może podlegać zbiegowi z innymi przepisami, najczęściej przepisami chroniącymi dobra, którym zagrażają zdarzenia spowodowane przez sprawcę działającego w celu uzyskania odszkodowania z tytułu umowy ubezpieczenia[7]. Występują tu w szczególności art. 160 k.k. (narażenie na niebezpieczeństwo życia lub zdrowia), art. 163 – 165 k.k. (sprowadzenie niebezpieczeństwa powszechnego), art. 173 – 174 k.k. (przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji). Odnośnie powyższych przepisów należy zastosować kwalifikację kumulatywną, gdyż zakresy tych przestępstw krzyżują się z omawianym w niniejszej pracy art. 298 § 1 k.k. Innym przykładem zbiegu przepisów może być zniszczenie mienia lub sfałszowanie dokumentów i wtedy należy stosować również kumulatywną kwalifikację czynów z art. 298 § 1 k.k. i odpowiednio art. 288 k.k. lub art. 270 – 277 k.k. „Sprawca usiłowania nie podlega karze w dwóch przypadkach nazywanych czynnym skutecznym żalem: 1) jeżeli dobrowolnie odstąpił od dokonania albo 2) zapobiegł skutkowi stanowiącemu znamię czynu zabronionego (art. 15 § 1 k.k.)”[8]. Ustawodawca w art. 298 § 2 k.k.[9] wprowadził szczególną klauzulę czynnego żalu, która zapewnia sprawcy bezkarność popełnionego czynu, ale pod warunkiem dobrowolnego zapobieżenia wypłacie odszkodowania przed wszczęciem postępowania karnego.

Przypisy:

1. Zob. T. Oczkowski, Oszustwo jako przestępstwo majątkowe i gospodarcze, Kraków 2004, s. 168-169.
2. Zob. O. Górniok, R. Zawłocki, Kodeks karny – część szczególna, komentarz, t. III, Warszawa 2004, s. 1195.
3. Zob. A. Marek, Komentarz do kodeksu karnego. Część szczególna, Warszawa 2000, s.340.
4. Zob. wyr. SA w Gdańsku z 21.03.2002 r., II AKa 523/01, KZS 2002/10/114.
5. Zob. O. Górniok, R. Zawłocki, Kodeks karny – część szczególna, komentarz, t. III, Warszawa 2004,  s.1197.
6. W. Jaroch, Przestępczość na rynku ubezpieczeń, Warszawa 2002, s. 41.
7. Zob. K. Buczkowski, Przestępstwa gospodarcze, Warszawa 2000, s. 41.
8. Zob. J. Warylewski, Prawo karne – część ogólna, Warszawa 2005, s. 313.
9. Art. 298 § 2 k.k. „Nie podlega karze, kto przed wszczęciem postępowania karnego dobrowolnie zapobiegł wypłacie odszkodowania”.